مذهب شیعه را در ایران مستقر نمودند و اجداد همین حضرات را ارشاد نمودند . البته این ایجاد شبهه در بین مسلمانان توسط روحانیون واقعی انجام نمی شود و آنان با عرفا به منزله  دو دست یک بدن هستند وبه هم یاری می رسانند ومطالب فوق مربوط به روحانی نمایانی است که  فریب تجملات ومقامات دنیا را خورده اند وروحانیتی در وجود آنان باقی نمانده تا بتوانند در مورد کسی نظر بدهند.                                                                        

دراین مورد حضرت امام حسین (ع ) به شریح قاضی فرمود: ای شریح تو بر جایی نشسته ای که سه شخص بیشتر درآن ننشیند، ولی یا وصی یا شقی، تو کدامیک از آنانی ؟                  

که این خود نشان دهنده اهمیت بسیار زیادقضاوت درباره دیگران است  که نباید بصورت بوالهوسی وسرسرانه به آن پرداخته شود مبادا که باعت گمراهی گروه عظیمی از مردم شویم وگناه آنان به عهده ما  باشد.                                                                                

همچنان که قرآن کریم می فرماید : " اگر فاسقی برای شما خبری آورد ، آنرا دقیقا ً بررسی  کنید تا از صحت وسقم آن با خبر شوید "و یا در جای دیگر می فرماید :"مومنان کسانی هستند که همه چیز را بخوانند وبهترین آنها را انتخاب کنند." لذا دیگر جای بهانه برای کسی باقی نمی ماند که در هزاره سوم و در جهان پیشرفته کنونی مردم را از تفکر باز دارد و یکسره  حکم به رد یا قبول یک رویه فکری یا مذهبی بدهد، زیرا خداوند انسان را آزاد آفرید تا خود بیاندیشد وخیر وشر را تشخیص دهد.                                                                   

خلاصه اینکه در این تحقیق سعی میشود که در حد امکان افکار مخاطبین را از هر گونه پیش داوری در مورد عرفان و تصوف پاک کرده و اطلاعاتی صحیح در اختیار ایشان قرار دهیم . گر چه عرفان ایرانی بسیار گسترده و غیر قابل احاطه است اما چنانچه مولانا میفرماید:        

آب دریا را اگر تنوان کشید                                             هم به قدر تشنگی باید چشید

چنانکه گفته شد سعی می کنیم گوشه هایی هر چند کوچک را برای شما بیان کنیم و اگر شخص مستعد و مشتاقی وجود داشت ، بقیه راه را به پای ارادت  وشوق خود بپیماید، چون اصولاً در عرفان تبلیغ وجود ندارد و تعریف مراحل آن از حد همچون منی خارج است چنانکه خداوند میفرماید:" هر کس در راه ما جستجو کند حتماً ما راههای خود را به او نشان خواهیم داد."

تنها بطور خلاصه میتوان گفت  اگر جنبه عرفانی هر دینی را از آن بگیریم،آن دین مانند جسدی بی جان خواهد بودکه حتی قادر به حفظ خویش نیست چه رسد به کمک به تعالی دیگران .                                                                                                       

در ضمن جای آنست که از راهنمایی استاد گرامی آقای دکتر زرنگار در تهیه وارایه این مقاله  تشکر نموده وآرزوی موفقیت وسعادت ایشان را داشته باشم .                                           

فهرست مطالب

تعریف تصوف

وجه تسمیه تصوف

ظهور تصوف

متکلمین صوفیه

توجه به خدا

وحدت وجود

تصوف و اخلاق

مراحل نفس

تصوف،مکتب عشق به خدا

طریقه نعمت اللهیه

خلاصه اصول تعلیمات سلسله گنابادی

لطیفه عرفانی

فضیلت مجالس ذکر

سخن آخر

منابع و مآخذ

دراینجا لازم است جهت آشنایی با موضوع تحقیق ، به بیان بر خی تعاریف اشاره کنیم .          

تصوف : برای تصوف تعاریف مختلفی از جانب علما و فلاسفه بیان شده که تمام آنها دلالت بر یک معنا دارد. حقیقت یکی است ولی عبارات مختلف است . تمام آنها اشاره به این دارد که تصوف عبارت است از سیر وسلوک نفس انسانی در طلب حقیقت و رسیدن به آن . به عبارت دیگر ارتباط قلب با خدا و تفویض امور به خداوند .                                                        

از جانب فلاسفه اروپا عبارات متفاوتی در تعریف آن گفته شده ؛ از جمله بیان فیلسوف آلمانی "کانت" که معتقد است:" تصوف عبارت است از مشاهده حضرت حق در تمام موجودات که به آن تئوزوفیا اطلاق می شود ."                                                                           

اما این تعریف درجه بالای تصوف است و هدف تصوف این است که باعث کمال نفس شود تا حدی که به درجه شهود برسد ودر آن مقام بالاتر رفته به شکلی که درتمام عالم چیزی را نبیند مگر آنکه خدا را در آن ، قبل از آن و یا بعد از آن ببیند ؛ بلکه تمام موجودات را بصورت سایه ای از وجود حق تعالی بداند و تمام وجود او به این کلمات مترنم باشد که : لا موجود الا الله و لا هو الا هو .                                                                                               

وجه تسمیه تصوف : برای وجه تسمیه تصوف نیز اقوال زیادی وجود دارد . بعضی گفته اند که از کلمه " صوف " به معنای پشم گرفته شده ؛ چون بعضی از صوفیان در قرون اولیه لباس پشمی را برای تربیت نفس و ریاضت بدن انتخاب کرده بودند ؛ که دلیل عدم علاقه به مادیات بود .زیرا لباس پشمی ارزانترین و پائین ترین درجه لباس بود .                                            

اکثر فیلسوفان غرب و شرق شناسان از جمله" ادوارد براون " انگلیسی که در تایید آن به کلمات" خرقه پوش" و" پشمینه پوش" در فارسی اشاره می کند این بیان را قبول دارند .     

جمع دیگری معتقدند که تصوف از کلمه صفا مشتق شده است . همچنین عارف مشهور ایرانی " بابا طاهرعریان " رحمت اله علیه در کلمات قصار عربی خود به این معنا اشاره کرده است.

بعضی دیگراعتقاد دارند که این کلمه از " صفه " به معنای سکٌو مشتق شده ، زیرا این مذهب در ابتدا در بین اصحاب صفه ظاهر شده ، که آنان از یاران حضرت رسول(ص ) بودند . اینان افراد زاهدی بودند که به امور دنیوی علاقه ای نداشته اند و در صفه مسجد زندگی می کردند . این کلمه در اصل صفیا بوده که به خاطر استفاده زیاد این کلمه به صوفی تبدیل شده .      

     عده ای می گویند که صوفانه نام گیاه کوچکی است از حبوبات که بعلت قناعت بعضی از صوفیان به نباتات بیابان در این دنیا ،کلمه صوفی به آنان  اطلاق شده  ... .                      

عارف شیروانی( رحمت الله علیه) در کتاب کشف المعارف می فرماید : " این کلمه از صفو و مصطفی به معنای برگزیده گرفته شده و چون این طایفه بعد از رسول خدا (ص ) و اوصیای او ، برگزیده خلق خداوند هستند به این نام خوانده می شوند ."                         

   بعضی معتقدند این کلمه معرٌب "سوفیست " یونانی به معنای عالم می باشد که به زبان عربی وارد شده است ؛ همانطور که کلمه" فیلسوف" معرٌب کلمه " فیلوزوف " یعنی کسی که علم را دوست دارد و کلمه تصوف نیز شبیه کلمه " تئوزوفی" یعنی کسی که به خدا علم دارد  می باشد ؛ وبه نظر نگارنده این بیان به قبول نزدیکتر است .                                                

تجلیه عبارت است از آمادگی قلب و جلا دادن برای ظهور کمالات . تحلیه عبارت است از اتصاف نفس به کمالات انسانی و صفات پسندیده نفسانی و ظهور کمالات در قلب و نورانی نمودن با آن .                                                                                                       فنای سالک در نور احدو جبروت الهی تا جائیکه هیچ کس را جزخدا نبیند ؛ و این مرحله خود دارای سه مرتبه است که عبارتند از محو  و  طمس  و  محق  .                                      

محو عبارت از فنا در افعال است بطوری که سالک تمام موجودات را فعل  حق و اسباب فعل وی ببیند .                                                                                                           

طمس فنای صفاتی است ،به آنگونه که صفات احدی را در تمام مراتب متجلٌی ببیند و تمام خصائل را مظهر صفات او ببیند .                                                                                  

محق عبارت از فنای کلٌی است تا جائیکه هیچ کس را جز الله نبیند .تکلیف اخلاق فردی و اجتماعی هر مرتبه به نسبت همان مرتبه می باشد .                                                           

برای سلوک مراحل مختلفی وجود دارد که عرفا از آن به نام " مقام " یاد کرده اند و برای هر مقام تکلیف و حکم خاصی وجود دارد که با مقام دیگر تفاوت دارد . منظور از " احوال " در اصطلاح صوفیه ،معانی وارد از غیب به قلب سالک است که اراده و اختیار در آن دخالتی ندارد .                                                                                                               

حالات و مقامات به تعداد سالکان میباشد، که از آنجا که حکم هر مقام و حال آن  با حکم و حال مقام دیگر  متفاوت است ، برای هرسالک لازم است که حال و مقام خود را پوشیده بدارد و چیزهایی را که ممکن است به حال دیگران مضر باشد به زبان نیاورد و لذا در احادیث اهل بیت شیعه آمده است که : " لو علم ابوذر ما فی قلب سلمان لکفره " اگر ابوذر میدانست در قلب سلمان چه می گذرد اورا کافر می شمرد .                                                                   

تصوف، مکتب عشق به خدا :                                                                                    

سالک از زمانی که پای درراه می گذارد یاد می گیرد که در انجام امور حتی عبادات تنها به ظاهر آن توجه ننماید ؛ بلکه همواره به باطن امور و جنبه معنوی آن توجه دارد و ظاهر عبادات را با توجه به معنای واقعی آن ، به بهترین وجه انجام می دهد .                             صوفی وقتی عبادتی انجام می دهد ، نه از ترس دوزخ ، نه به طمع بهشت و نه برای تظاهر به دینداری است ؛ بلکه او عبادت را از روی عشق به خدا انجام می دهد ؛ چرا که خدایی که صوفی پرستش می کند ، عاشق مخلوقات خود است و عشق ورزیدن به این خدا وظیفه مخلوقات است . این خدا،  خدایی نیست که منتظر فرصت برای انتقام از بندگان خود باشد و یا تشنه عذاب دادن آنان باشد .                                                                                       اگر در آثار عرفا نامی از شراب و خط وخال واینگونه کلمات به میان آمده ، منظور آنان جنبه ظاهری این کلمات نیست بلکه منظور آنان حالاتی است که برای فهم آن ، از این کلمات بصورت استعاره استفاده نموده اند ؛ وگرنه بسیار کوته فکرانه است که بخواهیم چنان عرفای شامخی همچون مولانا و حافظ و سعدی  که از افتخارات عرفان ایران هستند را در بند ظواهر دنیوی فرض کنیم و از اشعار و کلمات آنان برداشت ظاهری نمائیم .                                      

در ضمن اصطلاحات صوفیه ، چیزی نیست که برای عوام قابل فهم باشد بلکه آنان اغلب منظور خود را به صورت رمز و راز بیان می کنند تا مبادا گوش نامحرم از آن آگاه شود . واز این جا لب تر اینکه همین سخنان برای شنونده ای که در راه  سیر وسلوک الی الله است چنان قابل فهم است که گویی بدون هیچگونه رمز ورازی بیان شده است ، چراکه :                         سخن کز دل براید                         لاجرم بر دل نشیند

این راه رفتنی است و دیدنی ، نه گفتنی و شنیدنی ؛  چنانکه فرموده :                                    گفتگو آئین درویشی نبود                                                 ورنه با تو گفتنی ها داشتیم

در ضمن چیز دیگری که بایدبه آن  توجه داشت ، نام فقیر یا درویش است که پیروان این طریقه به خود نسبت میدهند  و منظور از آن اشاره به فقر معنوی در مقابل ذات خداوند است چنانکه قرآن خطاب به مردم می فرماید :" یا ایهاالناس انتم الفقرا الی الله "  و با توجه به این آیه است که می توان فرمایش حضرت رسول را درک کرد که فرمود :" الفقر فخری ".        

واضح است که منظور پیامبر اسلام در این کلام فقر مادی نبوده ، چرا که آنحضرت مقصد خلقت بود و تاج لولاک لا خلقت الافلاک بر سر داشت . آیا توجیه دیگری برای این کلمات جز این که منظور آن تایید طریقه صوفیه باشد وجود دارد .                                                     

در اینجا برای آشنایی بهتر با  طریقت   صوفیه    به  توضیحات  جناب حاج سلطانحسین تابنده( رضاعلیشاه ) درذیل اشاره مینمائیم که می تواند پاسخگوی بسیاری از سوالات احتمالی در این مورد باشد.                                                                                             

طریقه نعمت اللهیه :

تمام آنچه گفته شد(1) در طریقه نعمت اللهیه معمول است و مشایخ آن سلسله به آن امر نموده اند این سلسله به" ام ا لسلاسل " در شیعه معروف است و به اولاد پیامبر و ائمه معصومین که اهل بیت رسالت و معدن وحی و حکمت و اصل تصوف و عرفان هستند متصل است و این اتصال بصورت مضبوط و ثبت شده وجود دارد .                                                        

وجه تسمیه به این اسم مربوط به اتصال این سلسله به عارف شهیر سید نعمت الله ولی ماهانی کرمانی میباشد ؛ که او نیز خرقه از شیخ عبدالله یافعی گرفته و اتصال مضبوط تا جنید بغدادی وجود دارد .                                                                                                        

سلسله اجازه طریقت بعد از سید نیز تا امروز مضبوط است . ذکر معمول در این طریقه ،ذکر خفی (2) میباشد .                                                                                                 

1-منظور مطالبی است که تاقبل از مطلب " تصوف ،مکتب عشق به خدا"از ایشان نقل شده میباشد .

2- ذکر دارای مراتبی است که بستگی به حال افراد و اجازه صادره دارد که عبارتند از : 1-ذکرزبانی 2-ذکر معنوی 3- ذکر قلبی 4-ذکر خفی و مقام انقطاع الی الله

از اختصاصات این سلسله به سه مورد اشاره می شود : 1- پایبندی به آداب شریعت و حفظ ظواهر و مراقبت در عمل به احکام دینی ، که برای همین است که سماع (1)نزد ایشان ممنوع است زیرااین عمل با ظواهر شرع مخالفت دارد و لازم است صوفی وجد و سماع را در قلب و باطن خود که احتیاجی  به محرٌک بیرونی ندارد داشته باشد . چنانچه مولانا میفرماید :            

باده از ما مست شد ، نی ما از او                                   قالب از ما هست شد ،نی ما از او

کسی که امور شرعی و آداب آنرا تکمیل نکند طریقت و آداب قلبی او کامل نخواهد شد .         

2- پایبندی به کسب و کار ؛زیرا کاسب حبیب الله است و انسان در دنیا و زندگی احتیاج به خوردن و آشامیدن و مسکن و پوشاک دارد و تلاش در طلب این لوازم از واجبات است .       

این لوازم ممکن است از راه کسب ،سرقت یا گدایی بدست آید ،که مورد دوم و سوم از نظر شرع و عقل حرام است و فقط راه اول باقی می ماند . کسب و کار منافی توکل نیست زیراتوکل انقطاع دل از غیر خدادر امور دنیوی و توجه به اوست و این شاکله ای است که خداوند به آن اشاره فرموده که : " قل کل یعمل علی شاکلته ."                                       

و اما سعی و کار که از اعمال اعضا و جوارح است و لازم است که انسان به آن عمل کند در حالیکه دل او متوجه خداوند باشد و فرمود :" لیس للانسان الا ما سعی " ؛ که این شامل سعی در امور دنیایی و آخرتی می شود .                                                                             دین پاک شریعت محمدی جامع ظاهرو باطن و دنیا و آخرت است و این دو منافی هم نیستند؛

بلکه امر به جمع بین اشتغال قلب به ذکر خدا و اشتغال جوارح به اعمال ظاهری شرعی شده و در مواقع غیر عبادت ، پرداختن به امور دنیایی مانعی ندارد . ولذا مشایخ این سلسله تماما ً  

 برای امرار معاش و توسعه زندگی افراد تحت تکفل خویش به شغل دنیایی مشغول بوده و هستند . در ضمن اینکه تصدی امور ارشاد و توجه قلب به خدارا عهده دارند .                       

3-عدم تقید به لباس و علامت مخصوص ؛ چنانچه اکثر طوائف صوفیه به لباس و کلاه مخصوص شناخته می شوند ولی در طریقه نعمت اللهیه پوشیدن لباس مخصوص لازم نیست زیرا " لباس التقوی ذلک خیر و ان اکرمکم عندالله اتقیکم " و این عمل در هر لباسی امکان پذیر است چه لباس صنعتگران باشد ،چه لباس اهل علم یا نظامی و جنگی و یا غیر آن .          

صوفیه پیرو این طریقه اعتقاد  دارند که اجازه سابق برای لاحق در امور دینی و تلقین اذکار لازم است و کسی که این اجازه را نداشته باشد نمی تواند بر این امور تصدٌی کند . برای همین سلسله اجازه از الان تا زمان ائمه معصومین و پیامبر (ص ) مضبوط است و الان سی و نهمین قطب (2) این سلسله به ارشاد سالکان تصدٌی دارد .                                             

در آمار تقریبی که در سال 1336 از پیروان این طریقه اعلام شده ،عده آنان چهل هزار نفر بوده است .                                                                                                      

1-سماع به رقص عارفانه صوفیان گفته می شود .                                                                                                            2-لقب قطب  مخصوص امام زمان (عج) است و در صوفیه بطور مجازی به شیخ سلسله لقب قطب داده می شود و به مجازین از طرف وی جهت ارشاد مردم لقب شیخ داده می شود .                                                                                        

خلاصه اصول تعلیمات و رویه معموله سلسله علیه گنابادی :

1- کمال تقید و دقت در انجام تکالیف ووظایف شرعیه دارند حتی علاوه براجرای واجبات و ترک محرمات ،تا ممکن شود مستحبات را نیز عمل نموده و از مکروهات اجتناب نمایند  بلکه بزرگان توصیه مینمایند که تا بتوانند از امور مباحه هم خودداری کنند که مبادا به مکروهات و در نتیجه به محرمات دچار گردند . و این تکالیف شرعیه تا حیات باقی است ولو هر قدر در مراتب روحی ترقی کند ساقط نمی گردد؛ بلکه هر قدر در مقامات معنوی بیشتر ترقی کند سعی و کوشش او در عبادت و طاعت و خضوع و خشوع زیاد تر گردد. و در دستورات طریقتی بعضی از مستحبات را موظفند همیشه انجام دهند مانند دوام بر طهارت و ادای فرایض در اول وقت و بیداری سحرها برای عبادت ، خصوص بین الطلوعین و قرائت مقداری از قرآن مجید بعد از ادای نماز صبح و خواندن صلوات کبیره (1)بعد از نماز صبح و موقع خواب.                                                                                                       در مجامع فقری هم پس از ادای نماز جماعت ( در صورت بودن ماذون ) یکی از کتبی که شامل وظایف شرعیه و دستورات  اخلاقی و عرفانی است  خوانده شده و بعد مقداری از اشعار عرفای بزرگ خوانده می شود و و همه با حالت سکوت بیاد خدا و استماع میباشند.                

2- از غروب روز پنجشنبه  تا بعد از ادای فرایض ظهر جمعه بموجب آیه شریفه " اذا نودی للصلوه من یوم الجمعه فسعوا الی ذکر الله و ذروا البیع " امور دنیوی را ترک کرده از کسب و کار و امور دنیوی دست کشیده به ا مور مذهبی از قبیل شرکت در مجامع فقری و زیارت اخوان و قبور بزرگان و عیادت بیماران و دستگیری بینوایان و اعانت مظلومان و غیره مشغول میباشند یا به عبادت و بندگی خدا و خواندن دعا می پردازند .                               3  -   اشخاصی که مبتلا به استعمال تریاک یا سایر مواد مخدر از قبیل حشیش و بنگ و مسکرات و غیره میباشند  در این سلسله قبول نشده و استعمال تریاک را مطابق فتاوی بیشتر از علما حرام میدانند و در این سلسله معتادین به این امور وجود ندارند حتی غالب بزرگان از استعمال قلیان و سیگار هم بعلت مضر بودن به صحت مزاج اجتناب دارند.                         4- کلیه پیروان این سلسله باید از راه کسب و کار رفع احتیاجات زندگی خود را نموده و حتی خود بزرگان هم از طریق زراعت و حفر قنوات و احیای زمین موات امرار معاش می کنند و از تنبلی و بیکاری پرهیز دارند و اشخاص بیکار که از راه تکدی یا دوره گردی یا خواندن در معابر تحمیل و سربار دیگران هستند قبول نشده و در این سلسله یافت نمی شوند.                 5- نسبت به هیچیک از سلاسل بلکه مذاهب تنقید وبدگوئی ننموده با همه به محبت ودوستی رفتار مینمایند بلکه بدگوئی نسبت به روساء و بزرگان هر سلسله و مذهب را به موجب آیه مبارکه " ولا تسبوا الذین یدعون من دون الله بغیر علم " حرام می دانند و اگر مدح یا  ذمی نمایند مطابق رویه قرآن مجید عمل را ملاک قرار میدهند نه شخص را ، و دستور کلی ( با خداوند به بندگی و طاعت وبا عموم به مهربانی وشفقت و با برادران دینی بکوچکی و خدمت ) میباشد.                                                                                                               6- تعدد زوجات را به مصداق آیه مبارکه " فان خفتم الا تعدلوا فواحده" و آیه شریفه " و لن تستطیعوا ان تعدلوا " جایز نمی دانند مگر در موارد ضرورت و نادره که بعلل شرعیه ناچار از تعدد گردند.                                                                                            طلاق را نیز به موجب حدیث شریف " ان ابغض الاشیاء عندی الطلاق "اجازه نمی دهند مگر در مواردی که توافق غیر ممکن یا مخل امور دیانتی یا مذهبی بوده باشد.                       

1-صلوات  کبیره صلواتی است که شامل چهارده معصوم می شود.